کد خبر: ۵۶۱۱
تاریخ انتشار: ۰۲ مرداد ۱۳۹۵ ۱۱:۰۳
آب انبار ، بادگیر ، کوچه های آشتی کنان و ساباط از مهمترین شاخصه های معماری سنتی یزد محسوب می شود.


آب انبار

در یزد صد آب انبار وجود دارد که شیوه طراحی آنها تقریبا یکی است. یکی از عمده ترین مصالح سنتی ساخت آب انبار در کنار آجر «دیمه» است که از آهک و خاکستر و ماسه بادی و... تشکیل شده است. این ملات ضمن آب بندی بنا، از فاسد  شدن آب نیز جلوگیری می کند. آب انبارها معمولا از چهار عنصر اصلی  تشکیل شده اند:
1-خزینه: به شکل استوانه(محل ذخیره نمودن آب است) که در دل زمین ایجاد شده و آب قنات بر آن مسلط است و بر اساس فرهنگ خاصی، آب قنات را به خزینه هدایت و در آنجا ذخیره می نمودند.
2-گنبد:پوشش یا سقفی است به شکل نیم کره بر روی خزینه به منظور حفاظت آب از آلودگی محیط و خنک نگه داشتن آن.
3-پاشیر: راهرو پلکانی در عمق زمین که جهت برداشتن آب از خزینه و با اصول معماری و فرهنگی خاصی مربوط به زمان خود ساخته شده است.
4-بادگیر:عنصر ساختمانی استوانه ای شکل چند ضلعی است، وسیله ای برای هدایت جریان هوا به درون آب انبار و تهویه آن برای جلوگیری از فساد آب داخل خزینه.
تعداد بادگیرها با توجه به شرایط محیط آب و هوایی منطقه و نوع عملکرد، از یک تا هفت متفاوت است. به عنوان مثال آب انبار مریم آباد(امامزاده شنبه) دارای  یک بادگیر، آب انبار شش بادگیری دارای شش بادگیر و آب انبار عصر آباد دارای هفت بادگیر است.




بادگیر

یکی از شاخص ترین نشانه هایی که منظره عمومی شهر یزد را از دیگر شهرهای کشور متمایز می سازد، همچنین  از بارزترین  نشانه های خانه ها و مناظر عمومی در استان یزد، بادگیرها هستند. بادگیرها علاوه بر ابهت و زیبایی بخشیدن به ساختمان،نقش موثری در تهویه فضای درونی بناها و خنک کردن سرداب ها و آب انبارها دارند. این برج های مناطق کویری هوای دلپذیر و مطبوع  را به قسمت زیرین خود هدایت می کنند. باد به مجرد اینکه به چشمه های بادگیر می وزد به جهت اختلاف سطح و وضعیت ویژه چشمه های بادگیر، با سرعت هرچه تمام تر به پایین کشیده می شود و از چشمه های دیگر بادگیر هوای گرم و آلوده را نیز به بیرون می فرستند.
 بیشتر بادگیرها به فضاهای مسکونی قدیمی تعلق دارند. از طرفی بر فراز محراب برخی مساجد مانند مسجد ریگ، مسجد ملا اسماعیل، مسجد حاج محمد حسین اردکان نیز بادگیر به نحو زیبایی تعبیه شده است. در مسجد حاج محمد حسین جریان هوا به کانال هایی در کف مسجد هدایت می شود که در نوع خود بی نظیر است.
غالب آب انبار های درون شهری دارای بادگیر هستند که تعداد آنها بین یک تا شش متغیر می باشد و به عنوان وسیله ای برای تهویه و تبرید آب از آنها استفاده می شده است. به جز موارد یاد شده در بالا یک نوع بادگیر منحصر به فرد در مهریز شناخته شد که به فضای عمومی بازارچه ارتباط دارد.
بادگیرها سیستم تنفسی شهر محسوب می شوند. آنها برجهایی هستند که با توجه به نحوه ساختمان ویژه خود جریان هوا را به داخل بناهای مختلف هدایت می کنند و از مصادیق بارز استفاده از انرژیهای پاک ((Clean Energy محسوب می شوند. در خانه ها، بادگیر معمولا در ضلع جنوبی حیاط  یعنی در قسمت نِسِر و تابستان نشین خانه ساخته می شوند. از بادگیرها برای سرد نگه داشتن مواد غذایی نیز استفاده می شود
بادگیرها نوعا به تالار، حوضخانه،کلاه فرنگی و زیرزمین مربوط می شوند و شرایطی را به وجود می آورند تا جریان هوا در ساختمان برقرار شود و ضمن تماس با عناصر رطوبت زا، مثل حوض، باغچه، درختان، جداره زیرزمین، جوب و پایاب، کمبود رطوبت زمین را جبران و محیطی مطبوع برای زندگی در ایام گرم و طاقت فرسای تابستان برای ساکنان فراهم آورند. مصالح ساختمانی بادگیر معمولا خشت خام، آجر، گل، گچ و چوب شورونه می باشد. چوب شورونه از انواع چوبهایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است.
بادگیرها از چهار بخش عمده ساخته شده اند:
1-بدنه (یا ساقه) 2-قفسه 3-تیغه ها 4- سقف
بدنه بادگیر معمولا به صورت مکعب مستطیل یا منشور ساخته می شود. قاعده آنها اغلب به شکل مربع، مستطیل، مسدس یا هشت وجهی می باشد.
غالب بادگیرهای منطقه اردکان و میبد یک طرفه و بادگیر باغ دولت آباد با 33 متر ارتفاع از زمین (بلندترین بادگیر جهان) 8 طرفه می باشد، که توسط سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران مرمت و بازسازی شده است.
گرچه بادگیر یک عنصر تأسیساتی است اما همواره تزئیناتی را با گچ یا آجر به همراه دارد. بادگیر گذشته از عملکرد آن، نمایانگر تشخص و منزلت اجتماعی صاحب آن نیز می باشد که از طریق ارتفاع و نوع تزیینهای آن شناخته می شود.
اهمیت بادگیرها ا به قدری است که لازم است برای هرکدام شناسنامه ای فنی تهیه و طرح جامع مرمت و حفاظت ویژه تدارک دیده شود



کوچه آشتی کنان

به کوچه های تنگ و باریک بافت قدیم شهر که معمولا دو نفر به دشواری از آن می گذرند اطلاق می شود. نقل شیرینی است که در روزگاران قدیم، دو نفر که با هم قهر بودند، بر حسب اتفاق، در یک زمان و از دو جهت مخالف، گذرشان به یکی از همین کوچه ها افتاد. آن دو وقتی به یکدیگر رسیدند، یک وری شدند تا از کنار هم بگذرند، اما سینه به سینه هم، میان کوچه گیر کردند. این وضعیت مضحک کم کم خنده بر لبان دو طرف آورد و منجر به این شد که کینه ها از دل بشویند و با هم آشتی کنند.


ساباط

در لغت به معنای راهرو، دالان و سقفی است که بر روی کوچه ها و معابر ساخته می شود. معماران یزدی نه تنها تمام جوانب را در ساخت داخل خانه مد نظر داشته اند، بلکه در ساخت کوچه هم با توجه به نیازها  و شرایط  اقلیمی-فرهنگی منطقه، ویژگی های ارزنده و جالب توجهی را در نظر داشته اند. یکی از خصوصیات بارز محله های قدیمی در استان یزد، کوچه ها و گذرگاه های سرپوشیده آن به نام «ساباط» است. هدف از ساخت ساباط این بوده که انسان گرمازده کویر در زیر سایه آن، لحظاتی خود را از تابش شدید خورشید در امان دارد.
 نحوه استقرار ساباطها به گونه ای است که انسان پیاده، در مسیر حرکت خود در یک توالی مناسب در فضای سایه قرار می گیرد. در خیلی از ساباطها، ورودی چند خانه مجتمع شده است که از نظر افزایش حس همسایگی و همبستگی محله ای حائز اهمیت است.
ساباط  وسیله ای در تقابل با وزش بادهای موسمی نیز هست. معمولا پشت بام ساباطها مورد استفاده واحدهای هم جوار قرار می گیرد که در برخی از آنها به صورت اطاقی مشرف به کوچه جلوه گر می شود. نمونه ای از این دست در شرق مسجد جامع یزد قرار دارد.
در برخی از کوچه های بن بست، ساباط اجرا می شود که در قسمت ورودی آن دری محکم تعبیه می شده است. این گونه فضاها (دربند) نامیده می شوند که در مجموع در افزایش امنیت ساکنان کوچه مناسب بوده است. 




دربند

در برخی از کوچه های بن بست که دارای ساباط است، در قسمت ورودی کوچه دری محکم گذاشته می شده است. به این گونه فضاها که برای افزایش امنیت ساکنان کوچه مؤثر بوده،« دربند» می گویند.



منابع :
یزد نگین کویر ص 132-130
یزد پردیس کویر ص 21-20
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: